Ruimtelijke alternatieven voor separeren

Nederland telt bijna 300 separeercellen. In de psychiatrie en de gehandicaptenzorg worden deze ‘prikkelarme’, veilige, afgesloten kamers gebruikt waar patiënten onder toezicht kunnen verblijven als ze een direct gevaar voor zichzelf of anderen vormen. Voor sommige patiënten is separatie zelfs de eerste kennismaking met de psychiatrische instelling. Een zeer emotionele ervaring die niet langer past in een humane benadering. Binnen de psychiatrie is, mede hierdoor, een sterke beweging gaande om het separeren terug te dringen of zelfs helemaal af te schaffen. Voor de Stagg en TNO Zorg en Bouw was dit een aanleiding om aan dit onderwerp een literatuurstudie te wijden. Het boek laat zien hoe, waar, wanneer, hoelang en waarom er gesepareerd wordt. Daarnaast geeft de publicatie een overzicht van de separeerpraktijk in Nederland vergeleken met andere landen in Europa.

Hoe kunnen architecten bijdragen aan het terugdringen van het gebruik van de separeercel? Wat zijn de ruimtelijke mogelijkheden om de veiligheid van patiënten te kunnen waarborgen zonder dwang? Kun je het separeren overbodig maken door op een andere manier veiligheid te creëren? Is er vanuit de architectuur een oplossing voor de vraag en behoefte van de patiënt en het probleem van het separeren? Kunnen wij iets leren over de relatie tussen de gebouwde omgeving en het gedrag van de mens?

Aanbevelingen
De ruimtelijke omgeving kan een belangrijke bijdrage leveren aan het welbevinden van patiënten. Belangrijk is dat de ruimtelijke omgeving thema’s als autonomie,  keuzevrijheid, privacy & sociaal contact, rust & stimulatie, veiligheid & controle, territorium & oriëntatie, ondersteunt en ruimte geeft. Aan de hand van deze thema’s die in de literatuur, rapporten, symposia en gehouden interviews steeds terugkeren, zijn er aanbevelingen te doen voor de ruimtelijke omgeving van patiënten. De thema’s zijn van belang als het gaat om de wisselwerking tussen omgeving en gedrag.

Voorbeelden van aanbevelingen en alternatieven
Er kunnen bijvoorbeeld aanbevelingen worden gedaan voor de gangen van de psychiatrische instelling:

  • brede gangen; meer overzicht;
  • gangen betrekken bij huiskamer;
  • ruimte voor zitnissen (brede vensterbanken), computerplekken, overlegplekjes in de gangen; plek om je terug te trekken of overleggen;
  • oriëntatieplekken in de gangen ontwerpen; beperkte ganglengte;
  • geen gangen; gangruimte wordt bijvoorbeeld woonkamer;
  • toeëigening van ruimte: gangruimte bij de slaapkamer wordt ingericht door de patiënt;
  • toepassen van kleur en vorm in de gang: geen kale witte, lange gangen.

Daarnaast zijn er aanbevelingen gedaan ten aanzien van de verpleegpost, de huiskamer, buitenruimte, slaapkamer, separeerafdeling, separeerruimte en alternatieve ruimten.

Gortemaker Algra Feenstra heeft bijgedragen aan de publicatie ‘ruimtelijke alternatieven voor separeren’. Het boek is samengesteld door een kleine werkgroep binnen Stagg en ondersteund door medewerkers van TNO Centrum Zorg en Bouw.

Lees meer over dit onderzoek via BNA Onderzoek.

TNO Separeren 01